Giải thưởng HILLTOP (Những anh hùng truyền cảm hứng về khả năng lãnh đạo, học tập, làm việc nhóm, cơ hội và niềm tự hào) vinh danh những nỗ lực của cá nhân và tổ chức trong việc giải quyết vấn đề nghèo đói tại Quận Multnomah.
Là một trong số ít người phiên dịch tiếng K'iche' ở Quận Multnomah, Puma Tzoc tiếp tục là tiếng nói cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng cho sự thay đổi trong cộng đồng người bản địa.
Puma Tzoc đang sống ở New York khi nhận được cuộc gọi khẩn cấp từ một người bạn cần giúp đỡ để giải cứu một thành viên khác trong cộng đồng người bản địa đang bị giam giữ và có nguy cơ bị bỏ tù.
Người bị bắt giữ chỉ biết tiếng K'iche', một ngôn ngữ Maya được hơn 1 triệu người ở Guatemala sử dụng, và anh ta không thể tìm được người phiên dịch nào có thể dịch cho mình tại tòa. Bạn của người đàn ông hy vọng Tzoc, một người bản ngữ tiếng K'iche' và cũng là người Guatemala, có thể giúp đỡ.
"Ông ấy suýt bị bỏ tù chỉ vì rào cản ngôn ngữ," Tzoc nhớ lại.
Tzoc rất sẵn lòng giúp đỡ. Sau khi vượt qua rào cản ngôn ngữ tại tòa, người bị giam giữ nhanh chóng được tuyên bố vô tội và được thả tự do.
Đối với Tzoc, trải nghiệm này đã thay đổi cuộc đời anh, giúp anh nhận ra sự khác biệt ý nghĩa mà anh có thể tạo ra bằng cách nói và trân trọng ngôn ngữ mẹ đẻ của mình. Vụ việc này trở thành vụ đầu tiên trong số nhiều vụ khác.
"Việc nói ngôn ngữ của riêng mình là một món quà và cũng là một cách phản kháng," anh ấy nói.
Tzoc chuyển đến Portland vào năm 2016, và sau vài năm vừa làm công việc chính vừa làm phiên dịch tiếng K'iche', anh đã có được một vị trí toàn thời gian tại tổ chức phi lợi nhuận vận động quyền lợi người nhập cư địa phương Pueblo Unido. Tzoc, một người ủng hộ cộng đồng người bản địa cả trong và ngoài nơi làm việc, đồng thời là thành viên của nhiều nhóm múa truyền thống và phong trào bảo vệ quyền lợi người bản địa, hoàn toàn phù hợp với công việc này.
Với vai trò điều phối viên của Tổ chức Phiên dịch viên Bản địa Oregon, Tzoc tiếp tục là tiếng nói, cả theo nghĩa đen và nghĩa bóng, cho cộng đồng Bản địa với tư cách là một trong số ít phiên dịch viên tiếng K'iche' trong khu vực và cho các phiên dịch viên bản địa trên toàn tiểu bang.
Nhưng việc sử dụng tiếng nói và ngôn ngữ mẹ đẻ của mình như một phương tiện để tạo ra sự thay đổi không phải lúc nào cũng khả thi.
Sinh ra ở Guatemala, nơi mà Tzoc gọi là 'Guatemaya' để tôn vinh nguồn gốc Maya thời tiền thuộc địa, việc nói tiếng K'iche' và các ngôn ngữ bản địa khác thường dẫn đến sự ngược đãi. Lớn lên, chính phủ Guatemala đã ép buộc người dân bản địa sử dụng tiếng Tây Ban Nha và Tzoc nhớ rằng mình chỉ được phép nói tiếng Tây Ban Nha ở trường.
Ông nhớ lại cha mẹ mình và những người khác từng lo sợ con cái họ lớn lên mà không thể sử dụng được ngôn ngữ mà dân tộc họ đã dùng qua nhiều thế hệ.
“Nhưng cha mẹ chúng tôi không muốn thấy chúng tôi khổ sở ở trường nên họ bắt đầu nói chuyện bằng tiếng Tây Ban Nha với chúng tôi ở nhà để khuyến khích chúng tôi nói tiếng Tây Ban Nha,” ông nhớ lại. “Đó là lúc rất nhiều người đánh mất ngôn ngữ mẹ đẻ của mình.”
Để trốn tránh sự đàn áp văn hóa này, Tzoc đã chuyển đến Hoa Kỳ vào năm 2003. Trong thời gian sống ở thành phố New York, ông dần dần bắt đầu khôi phục lại các phong tục văn hóa mà chính phủ Guatemala đã cố gắng tước đoạt khỏi ông.
Tzoc nhanh chóng tham gia vào một số nhóm múa truyền thống, hay Danza, nơi họ biểu diễn các điệu múa của nhiều nền văn hóa bản địa khác nhau. Không chỉ giúp anh kết nối lại với cội nguồn Maya của mình, những điệu múa này còn mang lại cho anh cảm giác cộng đồng ở một thành phố mới.
“Khi mới chuyển đến New York, tôi không muốn dùng từ ‘sợ hãi’, nhưng ban đầu, tôi không chắc chắn liệu mình có phải rời xa cộng đồng và gia đình ở quê nhà hay không. Liệu tôi có cơ hội xây dựng một cộng đồng tương tự ở nơi xa xôi này không?” anh ấy nói.
Tzoc nhớ lại những buổi tối thứ Sáu sau những buổi tập luyện dài, anh thường cùng nhóm nhảy của mình đi ăn tối muộn. Trên đường đi, họ bàn luận đủ thứ chuyện, bao gồm cả các phong trào chính trị xã hội và quyền của người bản địa trong thành phố.
Các nhóm của ông cũng biểu diễn tại nhiều cuộc mít tinh chính trị ở New York, điều này đã giúp Tzoc nhận thức được các vấn đề khác như biến đổi khí hậu và quyền phụ nữ.
Trong một buổi biểu diễn tại cuộc mít tinh về biến đổi khí hậu, Tzoc và các nhóm thổ dân khác đã tập hợp lại để dựng lên một hình tượng khổng lồ của Coatlicue, nữ thần Mẹ Trái Đất của người Aztec. Khi Tzoc đi xung quanh, nhảy múa và ngước nhìn những tòa nhà chọc trời khổng lồ và Coatlicue, anh nhớ lại cảm giác biết ơn vô cùng đối với Trái Đất vì đã nuôi dưỡng anh và rất nhiều dạng sống khác.
“Tôi bắt đầu rưng rưng nước mắt,” anh ấy nói.
Khi Tzoc đến Portland cách đây 5 năm, anh ấy đã có 2 năm kinh nghiệm phiên dịch. Giống như khiêu vũ, công việc phiên dịch cho phép Tzoc khôi phục lại di sản văn hóa mà anh ấy đã bị tước đoạt khi lớn lên và sử dụng nó để giúp đỡ những người cần vượt qua rào cản ngôn ngữ.
“Các tổ chức phải cung cấp phiên dịch viên cho người dân của chúng tôi. Đó là một quyền con người”, Tzoc nói.
Khi Tzoc tìm hiểu sâu hơn về công việc phiên dịch, anh nhận ra rằng không chỉ những khách hàng người bản địa của anh phải đối mặt với sự đối xử bất công, mà cả những người phiên dịch bản địa cũng vậy.
Mặc dù số lượng phiên dịch viên bản địa ít hơn so với các ngôn ngữ khác, Tzoc cho biết các phiên dịch viên bản địa không nhận được mức thù lao tương xứng so với những người khác.
Ngoài ra, các phiên dịch viên bản địa thường bị gây áp lực phải dịch nhanh hơn, bất chấp sự khác biệt rất lớn giữa các ngôn ngữ bản địa và tiếng Anh.
“Trong các ngôn ngữ bản địa của chúng tôi, có rất nhiều từ không tồn tại trong tiếng Anh. Làm sao chúng tôi có thể diễn giải những từ đó? Chúng tôi phải suy nghĩ và cân nhắc rất nhiều để tìm ra cách diễn đạt phù hợp vì không muốn cung cấp thông tin sai lệch cho người nghe,” Tzoc nói. “Nhưng họ thường không nhận ra điều đó.”
Khi Pueblo Unido tạo cơ hội cho Tzoc làm việc toàn thời gian để theo đuổi niềm đam mê giúp đỡ người bản địa thông qua ngôn ngữ và văn hóa, anh ấy đã nắm lấy cơ hội đó ngay lập tức.
Từ đầu năm đến nay, Tzoc đã tuyển mộ hơn 30 thành viên vào Tổ chức Phiên dịch viên Bản địa Oregon (CIIO) để tiếp tục đấu tranh cho sự đối xử công bằng và mức lương xứng đáng cho các phiên dịch viên bản địa, đồng thời kết nối họ với các cơ hội phiên dịch có trả lương.
Ông cũng đã hướng dẫn một lớp học dạy các thành viên CIIO cách thức tiếp cận Quỹ Cứu trợ và Cách ly Người lao động Oregon. Kể từ khóa đào tạo đó, các thành viên CIIO đã nộp hơn 4.000 đơn xin cứu trợ COVID-19, và đã phân bổ khoảng 6 triệu đô la để giúp người nhập cư và những người không nói tiếng Anh khác duy trì chỗ ở và tiếp cận thực phẩm trong suốt đại dịch.
Hiện đã bước sang năm thứ bảy làm công việc phiên dịch, Tzoc không có ý định dừng lại sớm. Mặc dù công việc đôi khi vô cùng khó khăn, Tzoc cho biết nó rất đáng giá.
“Tôi chỉ nghĩ đến người dân của mình. Nếu tôi làm điều này, nó có thể giúp được nhiều người hơn — không chỉ những người nói tiếng K'iche' mà cả những người nói ngôn ngữ bản địa nói chung,” anh ấy nói. “Nếu tôi không làm, thì ai sẽ làm?”
